BOLALARDA TISH KARIYESINING RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR VA ZAMONAVIY PROFILAKTIKA USULLARI

Authors

  • Samariddin Ziyodullayev Termiz iqtisodiyot va servis universiteti stomatologiya mutaxassisligi magistranti Author
  • Saodat Musayeva Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Stomatologiya fanlar kafedrasi o‘qituvchisi Author

Keywords:

bolalar stomatologiyasi, tish kariyesi, erta bolalik kariyesi, shakar, og‘iz gigiyenasi

Abstract

Maqolada bolalarda tish kariyesining rivojlanishiga ta’sir etuvchi biologik, xulq-atvor, ovqatlanish va ijtimoiy-iqtisodiy omillar hamda zamonaviy profilaktika usullari dalillarga asoslangan stomatologiya nuqtayi nazaridan tahlil qilindi. Tadqiqot birlamchi klinik tajriba emas, balki Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlari, 2023–2026-yillarda chop etilgan sistematik sharhlar, meta-tahlillar va O‘zbekiston mualliflarining bolalar stomatologiyasi bo‘yicha ilmiy ishlariga asoslangan ikkilamchi dalillar sintezidir. WHO ma’lumotlariga ko‘ra, davolanmagan sut tishlari kariyesi dunyo bo‘yicha 514 million bolaga ta’sir qiladi. 2024-yilgi oziqlanish omillari meta-tahlilida noto‘g‘ri oziqlantirish amaliyoti erta bolalik kariyesi (ECC) bilan OR 3,64, yuqori shakar iste’moli OR 3,24 va meva-sabzavotning kam iste’moli OR 2,71 darajasida bog‘langan. Tungi emizish bo‘yicha boshqa 2024-yilgi meta-tahlilda ECC xavfi RR 2,35 bo‘lgan. Profilaktikada ftorli tish pastasi, professional ftorli lak, fissura germetiklari, silver diamine fluoride (SDF), ota-onalarni o‘qitish va riskga asoslangan recall tizimi asosiy yo‘nalishlar sifatida ajratildi. Ftorli lakning klassik pooled prevented fraction ko‘rsatkichi doimiy tish sirtlarida 46% va sut tishlarida 33% bo‘lgan; 2025-yilgi zamonaviy review esa 14 RCT va 13 mingdan ortiq bolada uning xavfsiz va samarali ekanini tasdiqlaydi. Fissura germetiklari doimiy molyarlarda 36 oygacha kariyes xavfini kamaytirgan, SDF bo‘yicha 2024-yilgi sistematik sharhlar esa kariyesni to‘xtatishda izchil foyda ko‘rsatgan. Natijalar bolalar kariyesi profilaktikasi bitta muolaja emas, balki shakar ekspozitsiyasini kamaytirish, ftor, germetik, SDF va ota-ona ishtirokini birlashtiruvchi ko‘p bosqichli model bo‘lishi kerakligini ko‘rsatadi.

Downloads

Download data is not yet available.

References

1. World Health Organization. (2022). Global oral health status report: Towards universal health coverage for oral health by 2030. World Health Organization.

2. World Health Organization. (2025). Oral health: Fact sheet. World Health Organization.

3. Khan, S. Y., et al. (2024). A systematic review of caries risk in children <6 years of age. International Journal of Paediatric Dentistry, 34(4), 410–431. https://doi.org/10.1111/ipd.13140

4. Sandy, L. P. A., Helmyati, S., & Amalia, R. (2024). Nutritional factors associated with early childhood caries: A systematic review and meta-analysis. Saudi Dental Journal. https://doi.org/10.1016/j.sdentj.2023.12.001

5. Association of Breastfeeding and Early Childhood Caries: A Systematic Review and Meta-Analysis. (2024). Nutrients, 16(9), 1355. https://doi.org/10.3390/nu16091355

6. Vukovic, A., Schmutz, K. A., Borg-Bartolo, R., et al. (2025). Caries status in 12-year-old children, geographical location and socioeconomic conditions across European countries: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Paediatric Dentistry, 35(1), 201–215. https://doi.org/10.1111/ipd.13224

7. Marinho, V. C. C., et al. (2002). Fluoride varnishes for preventing dental caries in children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews.

8. Fluoride varnish for caries prevention in preschoolers: An overview of reviews. (2025). Community Dentistry and Oral Epidemiology. https://doi.org/10.1111/cdoe.70032

9. Effectiveness of various fluoride varnishes in preventing dental caries in children and adolescents: A systematic review of evidence from educational settings. (2025). Cureus / systematic review. PMID: 41362574.

10. Amend, S., Boutsiouki, C., Winter, J., Kloukos, D., Frankenberger, R., & Krämer, N. (2024). Clinical effectiveness of pit and fissure sealants in primary and permanent teeth of children and adolescents: An umbrella review. European Archives of Paediatric Dentistry, 25(3), 289–315. https://doi.org/10.1007/s40368-024-00876-9

11. de França Leite, K. L., Rodrigues, G. F., Chevitarese, A. B., et al. (2024). Are pit and fissure sealants effective in preventing and arresting occlusal caries in primary and permanent teeth? An overview of systematic reviews. Journal of Evidence-Based Dental Practice, 24(3), 102010. https://doi.org/10.1016/j.jebdp.2024.102010

12. Muntean, A., Mzoughi, S. M., Pacurar, M., et al. (2024). Silver diamine fluoride in pediatric dentistry: Effectiveness in preventing and arresting dental caries—A systematic review. Children, 11(4), 499. https://doi.org/10.3390/children11040499

13. Vishwanathaiah, S., Maganur, P. C., Syed, A. A., et al. (2024). Effectiveness of silver diamine fluoride (SDF) in arresting coronal dental caries in children and adolescents: A systematic review. Journal of Clinical Pediatric Dentistry, 48(5), 27–40. https://doi.org/10.22514/jocpd.2024.101

14. Worthington, H. V., Lewis, S. R., Glenny, A.-M., et al. (2024). Topical silver diamine fluoride (SDF) for preventing and managing dental caries in children and adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 11, CD012718. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012718.pub2

15. Interventions with pregnant women, new mothers and other primary caregivers for preventing early childhood caries. (2024). Cochrane Database of Systematic Reviews. PMID: 38753314.

16. Khayitova, M. (2025). Bolalarda karies profilaktikasida fissuralarni muhrlash va ularning ahamiyati. Modern Science and Research, 2(5), 504–507. https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.science-research.87456

17. Tursunaliyev, Z., & Ergashev, B. (2025). Bolalarda tish kariesini oldini olish usullari. Modern Science and Research, 4(4), 686–691. https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.science-research.78809

18. Soliyev, A. A. o‘g‘li, & Safarov, N. N. (2025). Navoiy viloyatida bolalar kariyesining dolzarbligi: stomatologik salomatlik holati va yechimlar. IQRO Journal, 16(1), 161–164. https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.iqro.104347

19. Anvarjonova, M. A. qizi, & Chalaboyeva, Z. M. qizi. (2025). Tish kariesi: patogenez, profilaktika usullari va kasallikni oldini olishdagi dolzarb muammolar. Ta’lim, fan va innovatsion g‘oyalar dunyosida, 156–164. https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.esiiw.124599

20. Ergashev, B. (2025). Karies kasalligi profilaktikasi va ularni oldini olish usullari. Modern Science and Research, 4(4), 715–721. https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.science-research.78816

Downloads

Published

2026-09-26